Een regionalist uit Borne

Kiek toch ‘s!, een groep jagers poseert trots rond de buit van de dag: twaalf hazen en konijnen, netjes gerangschikt aan een draagstok. Het beeld roept het Twentse platteland van vroeger op, toen de jacht een plaats had in het leven van grondbezitters, pachters en hun gasten. De foto werd in de jaren dertig gemaakt op het voorerf van de eeuwenoude boerderij De Greve in Hertme. Op één na zijn de mannen onbekend. De vierde man van links, met hoed en open regenjas, is Albert Meijling. Hij was de jongste zoon van Herman Meijling, bierbrouwer en logementhouder van De Keizerskroon in Borne en later oprichter van de Hengelose Bierbrouwerij.
 

Albert was jager, amateurfotograaf, filmer en schrijver. Hij behoorde tot de vroege Twentse folkloristen die de streekcultuur ook op film vastlegden. Als bevlogen regionalist zette hij zich zijn leven lang in voor het documenteren van het eigene van Twente. Hij legde gebruiken, klederdrachten en volksfeesten vast op foto en film. Zijn belangstelling voor het Twentse leven vond haar oorsprong in zijn jeugd in Borne. Ook boerderij De Greve speelde een rol in zijn leven: een plek waar landschap, familiegeschiedenis en zijn liefde voor de streek samenkwamen.
 

Erve De Greve

De geschiedenis van erve De Greve gaat terug tot 1379. Het erf werd toen vermeld als leengoed van het Oversticht, dat onder het gezag van de bisschop van Utrecht stond. De Greve maakte daarmee deel uit van een stelsel waarin grond en rechten aan bepaalde verplichtingen waren verbonden. De bewoners bewerkten het land, hielden vee en hadden te maken met de rechten en plichten die bij het erf hoorden.
 

De herkomst van de naam De Greve is onzeker. Het Middelnederlandse woord greve kan verband houden met een bestuurlijke of rechterlijke functie, maar ook een relatie hebben met een greppel of gegraven waterloop. Zonder nader bewijs blijft de oorsprong van de naam een kwestie van gissen.
 

Van landgoed tot buitenplaats

In de zeventiende eeuw kwam het erf in handen van het nabijgelegen Huis Weleveld, een adellijke havezate met regionale invloed. De Greve werd daarmee onderdeel van een groter bezit. Het bleef echter in de eerste plaats een agrarisch bedrijf, waar het boerenwerk het dagelijks leven bepaalde.
 

In de negentiende eeuw werd dokter Frederik Rummel uit Delden eigenaar van de boerderij. Daarmee kwam het erf in handen van een welgestelde burger. Het boerenbedrijf ging door, terwijl de eigenaar steeds meer op afstand kwam te staan van de boeren die de boerderij gebruikten.
 

In 1889 sloeg het noodlot toe: een grote brand verwoestte De Greve volledig. Voor de bewoners, de familie Bouwhuis, was dit een ramp. De oogst en de inboedel gingen verloren en twee dochters liepen brandwonden op. Toch verdween het erf niet. Al in 1890 werd de boerderij herbouwd. De huidige hoeve vindt haar oorsprong in die wederopbouw.
 

Bierbrouwer Herman Meijling, die met zijn gezin in een villa aan de Stationsstraat in Borne woonde, kocht De Greve in 1913 als buitenplaats voor rust en ontspanning. In 1916 liet hij er een theekoepel bouwen, vanwaar hij van de omgeving kon genieten. Tien jaar later kwam er een nieuwe schuur ter vervanging van een eerder gebouw. De Greve was niet alleen een agrarische onderneming, maar ook een plek om te wandelen en gasten te ontvangen.
 

De boerderij werd lange tijd verpacht aan boerenfamilies. Eerst was de familie Huiskes er gevestigd, bekend als Huiskesboer. Omstreeks 1968 kwam de familie ten Dam op het erf wonen. Deze familie verkreeg de boerderij in 2000 in eigendom.
 

Brouwerszoon Albert

Carel Albert Meijling werd op 9 april 1890 geboren in het Bussemakerhuis aan de Ennekerdijk in Borne, als jongste zoon van Herman Meijling en Johanna Jacomina van Cleeff. Een jaar later verhuisde het gezin naar een villa aan de Stationsstraat, die al snel bekendstond als Villa Meijling.
 

Al in zijn jeugd ontstond Alberts sterke band met het Twentse landschap en de gebruiken van de streek. Meester Stokkers, hoofdonderwijzer aan de school in Azelo, speelde daarbij een belangrijke rol. Vanuit het naastgelegen Meestershuis nam hij Albert ’s ochtends mee op tochten door de natuur, langs boerenerven en door het toen nog grotendeels landelijke landschap. Zo leerde Albert niet alleen de omgeving kennen, maar ook de mensen die er woonden en hun van generatie op generatie overgeleverde gewoonten.
 

Studie en toekomstplannen

Zijn vader zag aanvankelijk een andere toekomst voor hem. Albert bezocht de Franse school van meester Hofstede in Hengelo en schreef zich in 1910 in aan de Landbouwhogeschool in Wageningen. Daar zou hij zich bekwamen in de Indische landbouw. Tot een loopbaan in die richting kwam het echter niet: de Eerste Wereldoorlog doorkruiste zijn plannen. Bovendien is het de vraag of hij zijn liefde voor het Twentse land en de midwinterhoorn ooit werkelijk had kunnen verruilen voor tropische landbouw en de gamelan, een Indonesisch slaginstrument.
 

De Hengelose Bierbrouwerij

In 1919 richtte Albert samen met zijn broers Gerhardus en Herman jr. de Hengelose Bierbrouwerij op. Na zijn huwelijk in 1920 vestigde hij zich in Hengelo, aan de Grundellaan 27. Hij werd hoofd van het laboratorium en was verantwoordelijk voor het wagenpark.
 

Zijn broers deelden zijn belangstelling voor Twente en gaven hem de ruimte om die te volgen. Albert maakte zich zorgen over het verdwijnen van de oude streekcultuur. Industrialisatie en modernisering veranderden het landschap en het dagelijks leven ingrijpend. Gebruiken, klederdrachten, boerderijen en volksfeesten dreigden in de vergetelheid te raken. Met zijn camera, fototoestel en pen legde hij vast wat hij waardevol vond.
 

In oktober 1944 keerde hij tijdelijk terug naar De Greve, nadat zijn woning in Hengelo bij de bombardementen van begin die maand was verwoest. In die tijd gebruikten hij en zijn oudste zoon Hans ook regelmatig de zolder in de theekoepel als onderduikplek, wanneer er razzia’s voor arbeidsinzet op handen waren.
 

Regionalist

Samen met bekende folkloristen als Ko van Deinse en Willem Dingeldein trok Albert door Twente, op zoek naar gebruiken, feesten, ambachten en het dagelijks leven op het platteland. Van Deinse hield zich onder meer bezig met de Twentse geschiedenis en volkscultuur. Hij ontwierp ook de Twentse vlag, het Twentse wapen en componeerde het Twents volkslied. Dingeldein publiceerde over het landschap en de streekgeschiedenis. Meijling voegde daar een eigen vorm aan toe: hij legde het Twentse leven vast met zijn filmcamera en fototoestel.
 

Hij groeide uit tot een vertegenwoordiger van de Twentse regionalistische beweging. Hij verzamelde, fotografeerde en filmde niet alleen, maar hielp ook oude gebruiken opnieuw onder de aandacht te brengen. Zo nam hij in 1924 in Borne het initiatief om het paasvuur in ere te herstellen en stond hij aan de wieg van de plaatselijke fotoclub. Later was hij actief bij de Oudheidkamer Twente en de Algemene Vereniging Twente. Na de oorlog hielp hij de vele folkloregroepen in de streek samen te brengen. Daaruit ontstond de Stichting Twents Volksleven, waarvan hij erevoorzitter werd.
 

Zijn regionalisme was meer dan een verlangen naar vroeger: hij wilde waardevolle tradities bewaren en ze waar mogelijk een plaats geven in het hedendaagse Twentse leven.
 

De uitdrukking ‘Twente, land van aleer’ vat iets samen van de wereld die hem fascineerde: het oude boerenleven, de streektaal, de gebruiken en de tradities. Meijling wilde die wereld niet alleen beschrijven, maar ook zichtbaar maken en bewaren voor volgende generaties.
 

Twente op celluloid

Een van zijn bekendste films is Het Twents Volksleven. Daarin bracht Meijling gebruiken en taferelen uit het leven op het Twentse platteland in beeld. De opnamen zijn tegenwoordig een waardevolle historische bron: ze laten zien hoe mensen leefden en welke tradities een plaats hadden in hun dagelijks bestaan. Bewegende beelden van o.a. paasvuren en paasgebruiken, het vlöggel’n in Ootmarsum, de brooduitdeling op de Ageler-Esch, het midwinterhoornblazen en de Pinksterbruidjes in Borne.
 

Zijn camera richtte zich niet uitsluitend op folklore. In 1938 volgde hij voor de Hengelose Schoolvereniging alle klassen gedurende een volledig schooljaar. Ook maakte en regisseerde hij in 1930, ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan, een film over het Groene Kruis in Borne. Daarin waren onder meer Bornse kinderen te zien die naar een vakantiekolonie vertrokken, de verkoop van Emmabloempjes voor de tbc-bestrijding en bestuursleden van de vereniging.
 

Ook als fotograaf verwierf Meijling aanzien. Zijn foto's werden bekroond of kregen eervolle vermeldingen. Daarnaast schreef hij over het leven en de gebruiken van Twente. Titels als Diek de streuper (1950), Pottuffeln (1953) en Het blikken trommeltje (1963) getuigen van zijn belangstelling voor gewone Twentenaren en hun leefwereld. Zijn artikelen en foto's verschenen ook in fototijdschriften en het magazine van Rotary Nederland.
 

Tijdens de bevrijding van Borne op 3 april 1945 maakte hij waardevolle foto’s die hij later schonk aan het gemeentearchief.
 

Bornse offersteen

Op 2 november 1989 overleed Albert Carel Meijling. Ruim dertig jaar later, in 2023, kwam zijn naam in Borne opnieuw in het nieuws. Aanleiding was de opmerkelijke geschiedenis van de Bornse offersteen. Meijling had niet alleen oog gehad voor het Twentse volksleven, maar zich ook bekommerd om het tastbare erfgoed van zijn geboorteplaats.
 

In 1916 hoorde Albert van zijn vader dat er onder de Markt, het huidige Dorsetplein, een grote steen begraven lag. Waarschijnlijk ging het om een prehistorische zwerfkei. Volgens een lokale overlevering zou de steen als offersteen hebben gediend, maar een dergelijke religieuze functie staat niet vast.
 

Volgens dezelfde overlevering was de steen in 1831 op last van de toenmalige burgemeester begraven. Hij zou een ‘steen des aanstoots’ zijn geworden: een ontmoetingsplaats waar mensen samenkwamen om te drinken en overlast te veroorzaken. Op aanwijzing van Alberts grootvader werd de steen in 1916 teruggevonden en opgegraven.
 

Aanvankelijk kreeg de steen een plek bij het pand Dorsetplein 8, de woning van Alberts grootmoeder, op ongeveer zestig meter van de oorspronkelijke vindplaats. In de jaren dertig verrees op deze plek een nieuwe villa voor de familie Meijling. In 1977 werd dit pand in gebruik genomen door notaris Kuhlmann. Toen het notariskantoor later naar de Bekenhorst verhuisde, kwam de steen in de tuin te liggen. Langzaam raakte hij uit het zicht.
 

In 1976 trok Meijling opnieuw aan de bel. In een brief aan de Oudheidkamer Twente vroeg hij aandacht voor het behoud van de steen en sprak hij de wens uit dat deze zou terugkeren naar de plek waar hij volgens hem thuishoorde. Zijn brief getuigt van zijn blijvende betrokkenheid bij het historische erfgoed van Borne.
 

In oktober 2023 werd de steen teruggeplaatst bij de Oude Nederlands-Hervormde Kerk aan de Oude Kerkstraat. Daarmee kreeg een bijzonder stuk Bornse geschiedenis opnieuw een zichtbare plek in het dorp.
 

Man met hoed

Op de oude jachtfoto van De Greve was Albert Meijling aanvankelijk slechts één van de gezichten achter de buit, maar bij nader inzien iemand met een opmerkelijk levensverhaal. Zijn naam bleef verbonden aan de Twentse volkscultuur én aan boerderij De Greve in Hertme.
 

Op korte afstand van de woonwijken Stroom Esch en Bornsche Maten ademt het erf nog altijd de sfeer van het oude Twente. Zelfs het stiepelteken verwijst naar de familie Meijling. Zo vertelt De Greve niet alleen de geschiedenis van een eeuwenoud erf, maar herinnert het ook aan een Bornse folklorist die zijn leven wijdde aan het vastleggen van het Twentse leven en zijn tradities. (HN)

Bij de foto’s van boven naar beneden:

• Een groep jagers poseert rond de buit van de dag. De vierde man van links, met hoed en open regenjas, is Albert Meijling.
• Erve de Greve – boerderij en theekoepel
• Familie Huiskes (midden) en ten Dam voormalig pachters De Greve,
• Albert Meijling
• J.J. van Deinse
• Pinkersterbruidjes
• Canadese Shermans Firefly tank, door Albert Meijlking gefotografeerd nabij de Weerselosestraat
• Offersteen bij oude NH kerk.

Bronnen: Dank aan mw. AnnMarie ten Dam. Gemeentearchief Borne; ‘De film van Albert Meyling’, H. Haverkate; Wikipedia; Delpher; ‘ Albert Carel Meijling, een bierbrouwer met gevoel voor Twentse traditie, B. Velthuis in Boorn en Boerschop 2023’; Dagblad Tubantia 22 juli 2022. Foto’s; beeldbank gemeentearchief Borne; A.C. Meijling, mw. AnneMarie ten Dam; ‘Borne Boeit’; St. Folkloregroep Borne.