Bij dag en nacht

Op 4 mei staan we in heel Nederland weer stil bij hen die hun leven verloren in de Tweede Wereldoorlog en bij vredesmissies. Een dag later, op 5 mei, vieren we onze vrijheid. Tussen die twee dagen ligt een spanningsveld van verlies en bevrijding, van offers en hoop. In het oorlogsgeweld van toen liet ook de strijd boven Borne blijvende sporen na.
 

Gedurende vrijwel de hele tweede wereldoorlog was het Nederlandse luchtruim toneel van hevige gevechten tussen geallieerde en Duitse vliegtuigen, bij dag en nacht. De Duitsers kregen vanaf medio 1942 tot het einde van de oorlog een geallieerde strategie te verduren waarbij de Britten ’s nachts vlogen en de Amerikanen overdag. De route van de geallieerde vliegtuigen liep vaak over Nederland. Niet zelden vielen ze op weg naar het doel of op de thuisreis ten prooi aan luchtafweer of Duitse (nacht)jagers.
 

Zesduizend toestellen storten neer op Nederlands grondgebied, vaak kwam de gehele bemanning om of werd door de Duitsers gevangengenomen. Meestal brachten ze daarna de rest van de oorlog door in krijgsgevangenschap. Anderen wisten zich aan gevangenneming te onttrekken doordat ze, ondanks de grote risico’s, met hulp van moedige burgers of het verzet konden onderduiken dan wel konden worden terug geholpen naar hun basis in Engeland.
 

De gevolgen van de luchtoorlog waren in ons dorp zichtbaar en hoorbaar. De overtrekkende eskaders waren een baken van hoop en verbondenheid, het bewijs dat de strijd voor de bevrijding werd voortgezet. Dit artikel vertelt over de plekken in Borne waar de luchtstrijd tastbaar werd.
 

Overzicht

27 april 1943 – Gevangen in de dodelijke omarming van een Duits zoeklicht en aangeschoten door een nachtjager, sloeg tegen vier uur ’s nachts een Vickers-Wellington, serienummer HE 382, (‘Whimpy’) van het 429 Squadron van de Royal Canadian Airforce te pletter aan de Entersestraat in Bornerbroek. Het toestel was neergeschoten door Hauptmann August Geiger, een succesvolle Duitse nachtjagerpiloot behorend tot de elite van de Luftwaffe. De gemêleerde geallieerde bemanning was vertrokken van de basis East Moor en op de terugweg van een bombardement op Duisburg. Het toestel kwam terecht vlak naast de boerderij van de familie Sonder. Mevrouw Sonder-Harink was op slag dood, evenals de zeskoppige bemanning: Hanan (USA) Thompson en Litchfield (UK), Brown (Rhodesië), Lane en Purchase (Canada). Ze liggen begraven op het kerkhof in Bornerbroek, niet ver van de plaats waar mevrouw Sonder haar laatste rustplaats vond. De heer Sonder bleef achter met dertien kinderen.

10 oktober 1943 – Een zeer onrustige dag in de lucht. In de middag kwam aan de Burenweg een Duitse Focke Wulff 190 A-5 neer. Het jachtvliegtuig was opgestegen in Rheine om weerstand te bieden aan de op handen zijnde aanval van Amerikaanse B-17 bommenwerpers op vliegveld Twente en spoor- en waterwegen rond Münster, althans dat was het doel. Maar als gevolg van een navigatiefout vielen de bommen op Enschede. De piloot van het éénmotorige toestel, Hauptmann Walter Hoeckner, kon zijn gehavende toestel, de ‘Red 1’, tijdig verlaten en landde, licht gewond, aan de Bornerbroeksestraat. Zijn machine was door een Amerikaanse P51 Mustang jager uit de lucht geschoten, gevlogen door captain William F. Tanner. Hoeckner was groepscommandant van II./JG1 (Jachtgeschwader) en werd voor zijn verdiensten onderscheiden met de hoogste militaire onderscheiding van Duitsland; ‘Het Ridderkruis van het IJzeren Kruis’. In 1975 werden aan de Burenweg complete delen van de Duitse machine blootgelegd.

22 december 1943 – Een Amerikaanse viermotorige bommenwerper, een B-17, serie 42-3184, met de roepnaam ‘Aliquippa’ maakte ’s middags een geslaagde noodlanding op het weiland van boer Jan Bolscher in Bornerbroek. Het ‘vliegende fort’, zo genoemd omdat het was volgestopt met geschut, was opgestegen van de basis Podington ten noorden van Londen en begonnen aan zijn 20e missie met als doel Osnabrück. Op de terugweg werd het toestel getroffen door vijandelijk vuur. Zeven van de tien bemanningsleden wisten boven het Duits-Nederlandse grensgebied het brandende toestel te verlaten en werden uiteindelijk gevangengenomen. Piloot Henri Roeber en 2e piloot Casimir Paulinsky wisten de reusachtige vogel aan de grond te zetten, maar werden enkele dagen later samen met bommenrichter Walter Sybo in Zutphen gearresteerd.

30 januari 1944 – Die dag sloeg een Duitse Messerschmidt, de BF109G-6, een grote krater in het weiland van de familie Oosterveld aan de Breesegge in Bornerbroek, nabij het Twentekanaal. De piloot van het toestel, de ‘Weisse 15’, onderdeel van het 7e Jachtgeschwader van de Luftwaffe, was Feldwebel Max Finsterwald, hij overleefde de crash niet. Om 10.47 startte hij van vliegveld Volkel (NB), samen met Obergefreiter Theyssen en ‘Staffelkapitän’ Kind. Ten westen van Hengelo (O) stootte de groep op een formatie P-47’s Thunderbolts, Amerikaanse éénpersoons jachtvliegtuigen. Finsterwald en Kind werden tegen 11.45 uur neergehaald. Theyssen kon een noodlanding maken in Gronau. Volgens een Amerikaanse bron schoot eerste luitenant Michael Joseph Quirk van de 56th Fighter Group (‘Wolfpack’), beide toestellen neer. Finsterwald, afkomstig uit München, was getrouwd en had een 15 maanden oude zoon. Hij werd op 16 februari 1944 begraven op de Oosterbegraafplaats in Enschede en op 8 oktober 1948 herbegraven op de Duitse militaire begraafplaats in Ysselsteyn. Delen van het toestel werden in de jaren tachtig opgegraven. Tijdens het uitgraven van een bouwkavel aan de Breesegge werden in 2020 nog andere delen van het toestel aangetroffen.

1945 – Op 1 april, eerste paasdag, naderden tegen het middaguur twee in moeilijkheden verkerende Spitfires het luchtruim van Bornerbroek. De Spitfire Mk.XVI TB496 van de Franse luitenant Albert Cavet, en de Spitfite Mk.XVI RR249 3-W Y, bestuurd door de 27-jarige flying Officer Aart A. Homburg. Beide machines waren door Flak (Duits afweergeschut) aangeschoten. Tevergeefs hebben beide vliegers nog geprobeerd hun oncontroleerbaar geworden toestel uit een ingezette duikvlucht te trekken.
 

De machine van Cavet, behorend tot het Franse 340 Squadron RAF, gestationeerd op Schijndel, boorde zich aan de Grensweg in Bornerbroek in de grond. De stoffelijke resten van de ernstig verminkte vlieger werden onder zijn schuilnaam ‘Antoine Parse’ bijgezet op de begraafplaats in Bornerbroek. In 1949 werd hij herbegraven in Sanary, zijn geboorteplaats in Frankrijk. Cavet maakte via Gibraltar de oversteek naar Engeland.

Ab Homburg, afkomstig uit IJmuiden, was tweevoudig Engelandvaarder, geheimagent en oorlogsvlieger. Hij vloog bij het roemruchte Nederlandse 322 Squadron. Onder lage bewolking en zwaar afweervuur had hij die dag deelgenomen aan een actie boven de linie Deventer-Zwolle-Hengelo. Homburgs Spitfire kwam neer op een heideveld aan de Arkmansweg in Azelo, toen gemeente Ambt Delden, zo’n 50 meter voor de afslag naar de Stovelerweg, grenzend aan Bornerbroek.
 

Hij werd provisorisch begraven nabij boerderij van Santen aan de Arkmansweg B3 in Azelo. Daar werden op zaterdag 25 augustus 1945, in het bijzijn van familie, burgemeester en inwoners van Ambt-Delden, zijn stoffelijke resten opgegraven. Deze werden 28 augustus bijgezet op de begraafplaats Driehuis Westerveld in IJmuiden. Twee kleurrijke oorlogsvliegers keerden niet huiswaarts.

7 april – Borne is al bevrijd. De strijd in Bornerbroek ging nog onverminderd door. Boven het Twentekanaal doken Britse Hawker Typhoons af op de aldaar ingegraven soldaten van de Hermann Göring divisie. Deze vaak nog zeer jonge soldaten waren door het Canadese artillerie- en mitrailleurvuur gedwongen in dekking te blijven. Een toestel werd door vijandelijk vuur getroffen, het betrof de Typhoon IB RB438 van 263e Squadron RAF, gevlogen door W/O R.W. Ainsley die ’s ochtends in Mill (NB) was opgestegen. Aan zijn parachute landde hij ongedeerd aan de Doodsweg. Een Canadese tankbemanning, die tientallen meters verderop in stelling stond, pikte de piloot op, hij werd feestelijk onthaald. De Typhoon kwam terecht op grond van boer Arkink aan de Doodsdwarsweg. Een dag later meldde Ainsley zich weer op zijn basis in Mill.

Geallieerd of Duits, elk neergestort toestel vertelt een verhaal van mensen, keuzes en gevolgen. We staan erbij stil in het besef hoe kostbaar vrijheid en vrede zijn, zeker in tijden van geopolitieke spanningen. (HN)

Bij de foto’s van boven naar beneden:

Condensstrepen van overtrekkende formaties vliegtuigen boven Borne.

27 april 1943

v.l.n.r.: August Geiger – Samuel Hanan piloot – George Kenneth Thompson co-pilot – mw. Sonder-Harink – Vickers Wellington - graven geallieerde bemanning op het kerkhof in Bornerbroek.

10 oktober 1943

Captain William Tanner (350th FG) - Walter Hoeckner – opgegraven deel aan de Burenweg.

22 december 1943

Reusachtige B17 ‘Aliquippa’ op weiland in Bornerbroek- Henri Roeber (l) en Casimir Paulinsky (1e en 2e piloot)

30 januari 1944

Max Finsterwald - BF 109 Messerschmidt – Michael Quirck – blootgelegde onderdelen van het toestel in Bornerbroek.

1 april 1945

RAF Spitfire – Albert Cavet – Ab Homburg

7 april 1945

Hawker-Typhoon, éénzitsjager

Bronnen: Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog; “In Verdrukking, Verzet en Vrijheid, H. Noordhuis, G.P. ter Braak, M.F.S. Kienhuis, Hengelo 1990; ‘Van Grasmat tot Fliegerhorst’, C. Cornelissen, Oldenzaal 1998; Wikipedia. Foto’s: Beeldbank gemeentearchief Borne; Bundesarchiv; Historische Kring Bornerbroek.