De vrijheid die te laat kwam

Vandaag staan we stil bij namen, bij verhalen, bij levens die abrupt werden afgebroken. Soms lijken die verhalen ver weg, verscholen in de geschiedenis. Maar soms komen ze pijnlijk dichtbij. Zoals het verhaal van pater Meenhuis, die de bevrijding nét overleefde, maar de vrijheid zelf nog maar kort mocht beleven.
 

Bernard Meenhuis, geboren in Ypelo (Wierden), koos er als jonge man voor om zijn leven te wijden aan geloof, gebed en dienstbaarheid, een religieus leven binnen de Orde der Karmelieten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde hij tot diegenen die geloof en geweten niet scheidden van daden. Als priester, zijn kloosternaam was Fridolinus, vervulde Meenhuis zijn geestelijke roeping in onder meer Merkelbeek (L) en Bornerbroek en koos hij bewust de kant van de vervolgde medemens. Hij raakte betrokken bij het verzet, hielp onderduikers en bood steun waar dat nodig was.
 

Door verraad werd hij gearresteerd. Na een verblijf in het Huis van Bewaring in Almelo en de SD-gevangenis ‘De Kruisberg’ in Doetinchem, werd hij naar concentratiekamp Neuengamme bij Hamburg gedeporteerd, een plek waar dood en verderf heerste. Daar heeft hij veel priesterlijk werk kunnen doen onder medegevangenen. Ondanks de bevrijding in het voorjaar van 1945 was zijn lichaam door honger, uitputting en ontberingen dusdanig verzwakt, dat hij op 21 juni 1945 overleed in een ziekenhuis in Groningen, slechts 29 jaar oud. Hij ligt begraven op het kloosterkerkhof in Zenderen. Een terugblik.
 

Zenderen

Bernard, geboren in Ypelo op 3 november 1915, werd gedoopt in de parochiekerk Sint-Stephanus in Bornerbroek waar hij ook de lagere school bezocht. Zich geroepen voelend tot het priesterschap, ging hij in 1929 studeren aan het gymnasium, het kleinseminarie St. Alberti in Zenderen. Gebouwd in 1890 voor de opleiding van jonge kandidaten voor het priester- of religieuze leven. Het onderricht was in die tijd overwegend klassikaal en gericht op Latijn en klassieke vakken die pasten bij een religieuze opleiding. Voor de afronding van zijn studie ging naar het Limburgse Merkelbeek.
 

Merkelbeek

De priesterstudent nam zijn intrek in de Sint-Clemensabdij in Merkelbeek. Op drukke dagen assisteerde hij parochiepriesters van omliggende gemeenten. Voor de spirituele voorbereiding was ook het Karmelietenklooster in Oss een schakel in zijn opleiding.

Na een vormingsprogramma (novicaat) legde Fridolinus op 9 september 1937 in Boxmeer zijn religieuze gelofte af. Daarmee verbond hij zich officieel aan de orde. Deze stap markeerde zijn definitieve toetreding tot het religieuze leven als karmeliet. In Merkelbeek werd hij op 11 juli 1943 door Mgr. Lemmers, bisschop van Roermond, tot priester gewijd. Een week later droeg hij in Bornerbroek zijn eerste Heilige Mis op. Zijn priesterfeest werd er uitbundig gevierd. Na zijn priesterwijding bleef hij in Merkelbeek om het jurisdictie examen af te leggen, een bekwaamheidsproef in kerkelijk recht.
 

Verzet

Meenhuis nam, evenals andere geestelijken, duidelijk stelling tegen het opkomende nationaalsocialisme. Vanuit zijn geloofsovertuiging en gevoel van rechtvaardigheid bood hij verzet door zich aan te sluiten bij de LO, de landelijke organisatie voor hulp aan onderduikers, die zorgde voor duikadressen, voedselbonnen, valse papieren en ondersteuning. Hij gebruikte zijn kerkelijke contacten in Merkelbeek en Ypelo en omgeving om anderen te helpen, zowel pastoraal als logistiek. Vanuit deze positie bood hij actief hulp aan onderduikers, mensen uit het verzet en anderen die op de vlucht waren voor de Duitse bezetter. Bekend zijn ook zijn fietstochten om geld in te zamelen voor de hulp aan ondergedoken spoorwegpersoneel, vluchtelingen en neergekomen bemanningsleden uit geallieerde vliegtuigen. Plaatselijke en regionale helpers deden vaak een beroep op pater Meenhuis omdat ze een groot vertrouwen in hem hadden als koerier, boodschapper, organisator van schuilplaatsen en geestelijke en praktische ondersteuning.
 

Twente

Het verzetswerk gecombineerd met zijn pastorale werkzaamheden trokken een dermate grote wissel op zijn gezondheid, dat hij in augustus 1944 toestemming kreeg om in zijn ouderlijk huis in Ypelo op krachten te komen. Na zijn herstel kon Fridolinus niet terug naar Merkelbeek. De brede geallieerde opmars in verband met de op handen zijnde bevrijding van Zuid-Limburg maakte dat onmogelijk. Noodgedwongen moest hij in Twente blijven. Hij verdeelde zijn parochiële werkzaamheden over Wierden en Bornerbroek en faciliteerde het verzet- en onderduiknetwerk in de omgeving.
 

Verraad

Via zijn broer Jan, kwam priester Meenhuis eind 1944 in contact met iemand die zich voordeed als onderduiker, maar in werkelijkheid een gevluchte Nederlandse NSKK soldaat was, die vrijwillig in Duitse krijgsdienst was getreden. Het NSKK (‘Nationalsozialistisches Kraftfahrkorps) fungeerde op transportgebied als hulporganisatie van de Duitse strijdkrachten. De vluchteling wilde zich laten onderwijzen in het katholieke geloof. Meenhuis ontfermde zich over hem en bood hem onderdak.
 

In verzetskringen vertrouwde men de man niet en wilden ze van hem af. Daar heeft Meenhuis zich tegen verzet. Toen de man tijdens een razzia werd gearresteerd door de SD, gaf hij de priester aan. Vervolgens bood hij zijn diensten aan en leidde hij de Duitsers in de nacht van Eerste op Tweede Kerstdag 1944 naar het ouderlijk huis van Meenhuis in Ypelo. Samen met drie verzetsmensen uit Ypelo en Rectum werd hij gearresteerd en overgebracht naar het Huis van Bewaring in Almelo.
 

Almelo

Voor verhoor werd hij ontboden op de beruchte ‘SD Dienststelle’ aan de Bornsestraat 96. Het gevreesde onderkomen van het SD-commando van Hauptsturmführer Gerbig, die met bruut geweld probeerde het verzet de kop in te drukken. Meenhuis wist de dans te ontspringen, op 11 januari 1945 schreef hij aan zijn familie: “vanmorgen halfzeven ben ik bij de S.D. ontboden. Bestemming onzeker. Ik vermoed dat ik op transport ga naar een gevangenis of een concentratiekamp in Duitsland. Maken jullie je intussen niet te bezorgd voor mij, ik red het wel! Maar blijf goed voor mij bidden”. Zijn vermoeden was juist, maar eerst werd hij op 21 januari overgebracht naar De Kruisberg in Doetinchem, een noodgevangenis van de Duitse Sicherheitsdienst.
 

De Kruisberg

De Kruisberg in Doetinchem, voor de oorlog een Rijksopvoedingsgesticht, werd in 1944 door de Duitsers gevorderd. In de beruchte gevangenis zaten alleen gevangenen die al ‘uitverhoord’ en veroordeeld waren. Velen van hen wachtte het vuurpeloton als represaillemaatregel voor verzetsacties. Karmeliet Meenhuis werd op 1 februari 1945 met 93 andere manlijke gevangenen onder zware Duitse bewaking vanuit De Kruisberg afgemarcheerd naar het station in Doetinchem, onderweg gadegeslagen door talrijke inwoners.
 

Bankroof

In dat gezelschap bevonden zich ook zeven verzetsmannen die betrokken waren geweest bij de grootste bankoverval aller tijden in Almelo op 5 november 1944. Daarbij werd 46,1 miljoen gulden buitgemaakt. Twee van hen waren Gerard en Hendrik Frielink uit Harbrinkhoek, die pater Meenhuis kenden. Gerard Frielink schreef aan zijn vrouw: “We hebben gebiecht en gecommuniceerd en hebben hier de Zeereerwaarde Pater Meenhuis (een reuzen Heer) de hele dag bij ons, en waarom dan nog bang?”
 

Op transport

Aangekomen op het perron in Doetinchem namen de gevangenen, na het commando ‘einsteigen’, plaats in drie gereedstaande goederenwagons. Het was er koud, op de grond lag wat stro en er waren nauwelijks sanitaire voorzieningen. Om drie uur zette de trein zich in beweging. Nauwelijks op gang gekomen minderde de locomotief alweer vaart of kwam tot stilstand en dat ging de hele weg zo. Tussen Doetinchem en Ruurlo ontsnapten 17 van de 94 gevangenen door via een gefabriceerd gat uit één van de wagons te springen. Na enig oponthoud werd de reis vervolgd, maar aanzienlijk vertraagd door overvliegende geallieerde vliegtuigen. Via Winterswijk, Zutphen, Deventer naar Almelo, waar locomotief en wagons voor inspectie naar een zijspoor werden gerangeerd.
 

Vodje

Toen Meenhuis begreep waar ze waren, greep hij de gelegenheid aan om op een vodje papier nog enkele zinnen aan het thuisfront te schrijven. Twee passages hieruit: “Almelo, station, 3 februari 1945. Dierbare familie, We staan hier sinds vanmorgen 9 uur. Zijn donderdag op transport gesteld uit Doetinchem, via Zutphen, Deventer, bestemming ergens naar Duitsland. We vorderen slechts zeer langzaam. We blijven hier zeker tot vanavond, mogelijk langer, Ik maak ’t nog heel goed” “We vermoeden dat we naar Hamburg moeten, als ze de kans krijgen! ’t Transport is tot hier toe goed verlopen, de verzorging kan er bij door. De stemming is uitstekend onder de jongens. Wij hopen spoedig weer thuis te zijn. Wees allen hartelijk gegroet ook vrienden en kennissen en verzoek hen goed voor mij en mijn vrienden te willen blijven bidden. Op hoop van zegen, tot spoedig weerzien! Jullie liefhebbende zoon, broer en vriend B. Meenhuis, Orde Karmelieten”. Het lukte hem het briefje door een spleet in de houten wagondeur naar buiten te werken. Het kwam via via in het bezit van de familie Meenhuis.
 

Bevrijdingsactie

De trein heeft ongeveer een uur stil gestaan op het station in Almelo. De KP (knokploeg) Almelo heeft nog geprobeerd een bevrijdingsactie te ondernemen, maar hoorde te laat dat de trein er stond. Toen ze bij het station aankwamen was deze al vertrokken. Pogingen hem te achtervolgen richting Borne en Hengelo mislukten nipt.
 

Neuengamme

Via Oldenzaal en Bentheim vervolgde het transport ’s nachts zijn weg naar Neuengamme ten zuiden van Hamburg. In transportverhalen uit de trein wordt beschreven dat de gevangenen psalmen of religieuze liederen zongen om de moed erin te houden. Herder Meenhuis gaf aan velen van hen geestelijke steun. Na een reis van vier dagen kwam het transport aan in het kamp, waar de SS huishield. Bij aankomst moesten de gevangenen alle persoonlijke bezittingen afgeven. Burgerkleding werd geruild tegen gestreepte gevangeniskleding. Vervolgens werd het lichaamshaar afgeschoren en kreeg men een nummer op een zinken plaatje dat om de nek gedragen moest worden. Datzelfde nummer werd eveneens op de kampkleding genaaid. Pater Meenhuis kreeg kampnummer 70968 toegewezen. De SS probeerde de morele en psychische weerstand van de gevangenen te breken door hen af te beulen en te vernederen. Dat speelde zich af onder onmenselijke omstandigheden; weinig voedsel, geen fatsoenlijk sanitair en men was ondergebracht in tochtige houten barakken.
 

‘Krankenrevier’

Kort na aankomst werd Meenhuis opgenomen in de ziekenboeg met hongeroedeem en dysenterie. In dat zogenaamde ‘Krankenrevier’ kwam hij onder behandeling van een medegevangene, tandarts J.A. Roos uit Den Haag. Met gestolen medicamenten lukte het hem de pater weer wat op te lappen. Hoewel zijn lichamelijke gesteldheid zwak was, stond hij andere zieken bij in hun laatste ogenblikken, al was dat door de kampleiding streng verboden. Later schreef de heer Roos aan de familie Meenhuis o.a. het volgende:
 

“Pater Meenhuis heeft in het kamp zoveel goed gedaan, was evenzeer raadsman van de Polen, Fransen, Belgen als voor ons Nederlanders. Velen heeft hij in hun laatste ogenblikken het sacrament van de stervenden toegediend en anderen bijgestaan in de doodsstrijd. Vele mensen heeft hij moed ingesproken. Na een dag of veertien lukte het me hem te genezen met gestolen medicamenten uit de SS apotheek. Hierdoor kon hij de ziekenboeg verlaten met een bewijs voor lichte werkzaamheden, die bestonden uit netten breien voor de D.A.W. werken (Deutsche Ausrüstungswerke) zonder daglicht en frisse lucht. Hij heeft echter hoofdzakelijk medegevangenen geholpen door onder het werk de biecht af te nemen en door samen te bidden geestelijke steun te geven. Hij was vaak dag en nacht in touw.”
 

Bevrijding

Als opvangkamp bracht de SS in april 1945 negenduizend gevangen onder in de gemeente Sandbostel, een dependance van kamp Neuengamme, gelegen ten noordoosten van Bremen. Tijdens voettochten en treinreizen naar dit oord zijn meer dan drieduizend van hen overleden tijdens het transport, in het kamp en de eerste week na de bevrijding. Onbekend is hoe pater Meenhuis daar verzeild is geraakt, hij bracht er de laatste weken van zijn gevangenschap door, ziek en ernstig verzwakt. Er was gebrek aan voedsel en voorzieningen en er brak een tyfusepidemie uit. Na de bevrijding door het Britse leger op 29 april 1945 werd Meenhuis opgenomen in een ziekenhuis in Rotenburg. Hij had waarschijnlijk nauwelijks de kracht om zijn blijdschap over de bevrijding tot uiting te brengen.
 

Overlijden

Op 10 juni 1945 werd hij doodziek naar het noodsanatorium ‘Oranje’ in Groningen overgebracht. De ontberingen, mishandeling, uitputting, ziekte en honger hadden hun tol geëist. Hij overleed op 21 juni. Zijn broer Gerard kwam net te laat in Groningen aan. De verkregen vrijheid betekende voor Fridolinus Meenhuis geen nieuw begin meer.
 

Veroordeling

Verdachte Johannes Jacobus Meijer, fabrieksarbeider uit Amsterdam, zat in voorlopige hechtenis in kamp ‘Barka’ in Harlingen. Hij stond op 2 juli 1946 terecht voor het bijzonder Gerechtshof in Arnhem en gaf toe verantwoordelijk te zijn voor het verraad van pater Meenhuis. Hij werd veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf.
 

LO-LKP

Pater Meenhuis is een voorbeeld van een geestelijke die niet alleen zijn religieuze plicht vervulde, maar ook actief deelnam aan het verzet tegen onrecht. Hij stond voor medemenselijkheid, trouw en morele standvastigheid, zelfs toen dat zijn eigen leven kostte. Zijn naam wordt vermeld in de necrologie van de LO-LKP, een bijlage in het gedenkboek ‘Het Grote Gebod’, als erkenning van zijn moed en toewijding. (HN)

Bij de foto’s van boven naar beneden:

• Beeld ‘De gevallen gevangene’ van Francoise Salmon, het herdenkingsmonument in het voormalige concentratiekamp Neuengamme.
• Gymnasium ‘St. Alberti’ Zenderen
• Foto Fridolinus Meenhuis, gemaakt na zijn priesterwijding.
• Pater Meenhuis met hond in de buurt van Ypelo
• Bekendmaking in verband met de roofoverval op de Nederlandsche Bank in Almelo, waarbij 46,1 miljoen gulden werd buitgemaakt
• Deel van het briefje dat de priester uit de trein naar buiten kon frommelen.
• Uitzicht vanaf de wachttoren op het terrein van het voormalige concentratiekamp Neuengamme, met de barakken, het appelplein en het crematorium met zijn hoge schoorsteen.
• Gevangenen uit Neuengamme tijdens grondwerkzaamheden voor de aanleg van de ‘Dove Elbe’, een zijtak van de Elbe in Hamburg.
• Graf Fridolinus Meenhuis op het kerkhof van het Karmelklooster in Zenderen.

Bronnen: Nationaal Archief; NIOD; ‘jarengeleden.nl, klooster Merkelbeek; ‘Karmelnieuws Special’ jaargang 41 aflevering 1; Nederlands Carmelitaans Instituut Boxmeer; Historische Kring Wierden; Historische kring Bornerbroek; ‘Katholiek Wierden door de eeuwen heen’, J. Marsman; ‘De grootste bankoverval aller tijden’ Frank Krake, 2022; Wikipedia. Foto’s: Beeldbank gemeentearchief Borne; Kz-Gedenkstätte Neuengamme, NIOD.