Op handen gedragen

Het is zomer 1922. Terwijl de meeste Bornenaren nog op één oor lagen, stapte de pasbenoemde veearts van Borne, H.T. van der Veen, in zijn Ford Touring, op weg naar een boer die dringend zijn hulp had ingeroepen. Achter in de auto lag zijn dokterstas, gevuld met een bescheiden maar praktische uitrusting: een stethoscoop, thermometer, injectiespuit, scalpel, verband- en ontsmettingsmiddelen en verloskundige hulpmiddelen. Veel behandelingen vonden plaats op het erf, de deel of in vochtige stallen, tussen stro en mest, zonder moderne apparatuur en vaak bij het schijnsel van gebrekkige verlichting. Steriele operatiemogelijkheden waren er niet, verdoving stond nog in de kinderschoenen en antibiotica bestonden nog niet.
 

Over moeilijk begaanbare zandwegen reed hij van boerderij naar boerderij: naar een koe die niet kon kalven, een kreupel paard of een ziek varken. Het was werk waarvan het einde zelden vaststond. Terwijl hij nog onderweg was naar de ene boerderij, kon elders alweer een volgende noodsituatie wachten. Een telefoon had bijna niemand. Wie de veearts nodig had, stuurde een knecht vooruit of klopte zelf aan de praktijkdeur. Ook ’s nachts, want dan moest hij evengoed op pad, ongeacht weer of tijdstip.
 

Benoeming

De uit Arnhem afkomstige Hendrik Tjeerd van der Veen werd in de raadsvergadering van 12 juni 1922 benoemd en beëdigd als keuringsveearts en hoofd van de vleeskeuringsdienst. Die benoeming paste in een landelijke ontwikkeling. Door nieuwe wetgeving, waaronder de Vleeskeuringswet van 1919, kregen gemeenten een grotere verantwoordelijkheid voor de controle van slachtvee en vlees en voor de bestrijding van besmettelijke dierziekten. Borne moest daarvoor een eigen vleeskeuringsdienst organiseren, met de veearts als deskundige toezichthouder op diergezondheid en voedselveiligheid.
 

De lokale diergeneeskunde in het agrarische Borne ontwikkelde zich parallel aan de landelijke trend. Tot de jaren vijftig van de 20e eeuw lag de nadruk op landbouwdieren: koeien, varkens en paarden. Daarna verschoof de focus langzaam door de opkomst van gezelschapsdieren. Veeartsen gingen steeds vaker huisdieren behandelen. Van der Veen maakte die overgang niet meer mee vanwege een functie elders.
 

Praktijk aan de Grotestraat

De veearts vestigde zich per 1 juli 1922 aan de Grotestraat 39. Daar had hij een kleine huisapotheek voor diergeneesmiddelen. Dat was heel normaal in die tijd, omdat er nauwelijks aparte veterinaire apotheken bestonden en boeren direct medicijnen nodig hadden voor hun vee. Een dierenarts of veearts mocht toen niet alleen behandelen, maar vaak ook zelf geneesmiddelen bereiden en afleveren aan zijn eigen patiënten.
 

Vanuit die praktijk groeide Van der Veen uit tot een vaste verschijning op de boerenerven in Borne en omgeving. Zijn werk speelde zich niet af achter een bureau, maar tussen stallen, erven, slachthuizen en boerderijen, waar zijn oordeel vaak directe gevolgen had voor het bedrijf en het gezin daarachter.
 

Een spil in het boerenleven

Van der Veen verwierf grote waardering door zijn vakbekwaamheid, praktische instelling en betrokkenheid bij de boerenbevolking. Hij begreep dat paarden onmisbaar waren voor vervoer en landbouw en dat koeien het kapitaal van de boeren vormden. Een uitbraak van een besmettelijke ziekte onder het vee kon een boerengezin financieel zwaar treffen. Juist daarom was zijn oordeel van groot gewicht: hij moest vertrouwen winnen, ziekten herkennen, ingrijpen wanneer dat nodig was en tegelijk rekening houden met het bedrijf en het gezin achter elk dier.
 

Daarmee werd hij meer dan alleen veearts; als wetenschapper, chirurg, hoefsmid en crisismanager, was hij de hoeder van het dierenwelzijn en de volksgezondheid. Daarnaast adviseur over verzorging, voeding en bedrijfsvoering en vertrouwenspersoon van boerenfamilies. Zijn beroep bracht hem letterlijk achter iedere staldeur van de gemeenschap. Zo groeide Van der Veen uit tot een spil van het plattelandsleven in Borne en omgeving.
 

Kennisoverdracht

Naast zijn dagelijkse praktijkwerk leverde hij een belangrijke bijdrage aan de kennisontwikkeling binnen de landbouwsector. Hij verzorgde in de regio lezingen over onderwerpen als stalinspectie bij tuberculose, uierziekten en streptokokkeninfecties. Ook gaf hij adviezen over veevoer aan de plaatselijke Boerenbond. Daarmee droeg hij niet alleen bij aan de gezondheid van individuele dieren, maar stimuleerde hij ook de professionalisering van de veehouderij. Op landbouwscholen sprak hij geregeld over veeverloskunde, waarmee hij zijn ervaring overdroeg aan jonge boeren en toekomstige veehouders. Van der Veen speelde eveneens een rol bij tal van agrarische evenementen. Hij trad op als controleur tijdens fokveedagen in Borne en was keuringsarts bij pluimvee- en konijnententoonstellingen voor de kwaliteitsbewaking in de veterinaire praktijk.
 

Maatschappelijk actief

Ook buiten zijn veterinaire werkzaamheden was Van der Veen een bekende verschijning in het maatschappelijke leven van Borne. Hij werd gevraagd voor erecomités van uiteenlopende evenementen, was voorzitter van het concours hippique in Borne, lid van de plaatselijke commissie Veilig Verkeer, van de Bornse Rijvereniging en voorzitter van de Rotary Club. Tijdens de tweede wereldoorlog was hij lid van de Luchtbeschermingsdienst, een functie waarin hij bijdroeg aan de voorbereiding op mogelijke luchtaanvallen en de bescherming van de bevolking. Gezien zijn beroep ligt het voor de hand dat hij daarbij ook oog had voor de veiligheid en het welzijn van landbouwhuisdieren, die voor veel boeren van groot economisch belang waren. De functies tonen aan dat hij niet alleen binnen de landbouw, maar ook in de bredere Bornse samenleving aanzien genoot.
 

Op handen gedragen

Hoe geliefd hij was, bleek tijdens zijn 25-jarig jubileum in 1947. Ongeveer driehonderd boeren waren aanwezig, evenals vertegenwoordigers van twintig boerenorganisaties uit de regio. Die massale uiting van waardering onderstreepte zijn bijzondere positie in het agrarische leven van Twente. Tijdens de receptie voerden de boeren Schwering en Dubbelink een revue op met voorvallen uit het leven van de veearts. Namens de boerenorganisatie sprak H.J. Smit uit Zenderen. Hij memoreerde hoe Van der Veen meeleefde met het wel en wee van de dieren én van de boerengezinnen, waardoor hij in de loop der jaren als één van hen werd beschouwd. Een boer vertrouwde hem niet alleen zijn dieren toe, maar vaak ook zijn zorgen.
 

Landelijke erkenning

Tijdens zijn tijd in Borne was Van der Veen al plaatsvervanger van de inspecteur van de Veeartsenijkundige Dienst in Overijssel. Zijn deskundigheid bleef niet onopgemerkt buiten Twente. Per 1 mei 1951 werd hij bij Koninklijk Besluit benoemd tot inspecteur van de Veeartsenijkundige Dienst in Utrecht. In die functie hield hij zich onder meer bezig met de bestrijding van varkenspest, waarover hij ook publicaties schreef. Bovendien kreeg hij een aanstelling als onbezoldigd controleur in tijdelijke dienst bij de Algemene Inspectiedienst. Daarmee kreeg zijn loopbaan een landelijke dimensie en werd zijn jarenlange inzet voor diergezondheid en veterinaire zorg officieel erkend. In 1961 werd hij koninklijk onderscheiden en benoemd tot officier in de Orde van Oranje-Nassau.
 

Per 1 juni 1962 ging hij met pensioen. Op dezelfde datum kreeg hij nog een tijdelijke aanstelling als plaatsvervangend inspecteur van de Veeartsenijkundige Dienst in Utrecht, met als standplaats Amersfoort. Na een kort ziekbed overleed hij op 15 september 1965. Drie dagen later werd hij onder grote belangstelling in Dieren gecremeerd.
 

Foto’s

Tijdens zijn werkzaamheden, maar ook daarbuiten, was zijn fotocamera vrijwel nooit ver weg. Van der Veen legde het boerenleven, evenementen en het dagelijks bestaan in Borne en omgeving vast in honderden foto’s. Deze verzameling vormt tegenwoordig een waardevolle historische bron voor de lokale geschiedenis. Zijn dochter Wies schonk de collectie in 1982 aan het gemeentearchief van Borne, waardoor het beeldmateriaal bewaard bleef voor toekomstige generaties.
 

Eerbetoon

Henk Tjeerd van der Veen; hij stond tussen de boeren, altijd bereikbaar en genoot door zijn toewijding een groot vertrouwen. Bekend om zijn vakmanschap en sterke band met de boerenbevolking. Het zou mooi zijn als zijn naam niet alleen voortleeft in herinneringen, maar ook een passend en blijvend eerbetoon krijgt in het straatbeeld van Borne. Een overweging die ik graag meegeef aan de gemeentelijke commissie voor straatnaamgeving. (HN)
 

Hoofdfoto:

- Veearts Van der Veen behandelt een koe met uierontsteking

Bij de onderste twee foto's:

- Tijdens de muziekfeesten in Borne (1933) vertrok een luchtballon, de ‘Munster X!, van ‘Erve Wildiek’. In de mand rechts dokter Van der Veen.

- Een waardevolle foto; - genomen begin april 1945 - Van der Veen fotografeert vanuit zijn woonkamer (nu Grotestraat 161) Duitse soldaten die huiswaarts keren en zich onderweg nog het nodige toe-eigenen.

Bronnen: Gemeentearchief Borne; Universiteit Utrecht, faculteit diergeneeskunde; ‘Groeten uit Borne’, G.P. ter Braak en H. Noordhuis, De Bruyn, Oldenzaal, 1992; Wikipedia; Delpher. Foto’s: Beeldbank Gemeentearchief Borne, collectie H.J. van der Veen; Utrecht.