De Bornse markt, van mislukt idee tot levend erfgoed

Borne en de markt, het klinkt als een vanzelfsprekende combinatie, een ontmoetingsplek waar handel sfeer en beleving samenkomen. Toch heeft het, anders dan bij onze buren, tot 1955 geduurd, voordat er een structurele wekelijkse marktdag in ons dorp van de grond kwam. Pogingen in 1873, 1915 en 1927 om een wekelijkse warenmarkt in het leven te roepen, liepen op niets uit. Hoe kwam dat?

Borne lag precies tussen Almelo, Hengelo en Delden, drie plaatsen die al vroeg een gevestigde markttraditie hadden. Handelaren en kopers trokken liever naar die grotere centra, waar het aanbod groter was en de klandizie beter. Daar komt bij dat Borne in de 19e eeuw nog een overwegend agrarisch dorp was. De bevolking leefde van de landbouw en kennelijk bestond er weinig behoefte aan een wekelijkse markt. De veemarkt en de jaarmarkt, later met kermis, voldeden prima. Daar werden koeien, varkens en gebruiksgoederen verhandeld, en men ontmoette er elkaar. Een marktcultuur die nog jaren zou duren.

Jaarmarkt en kermis

In Borne werden in de 19e eeuw regelmatig traditionele beesten- en veemarkten gehouden, sterk verbonden met het agrarische karakter van het dorp, gericht op vee, landbouwproducten en rondreizende handel. De markten trokken veel boeren, veehandelaren en marskramers. Daarnaast, kende de gemeente 12 marktdagen per jaar, zo staat te lezen in een brief van burgmeester Lantman aan de controleur der belastingen in Enschede, gedateerd 6 augustus 1834; “dat in mijne gemeente twaalf marktdagen in het jaar bestaan, waarvan er elf moeten geconsidereerd worden als weekmarkten”. In september werd er een jaarmarkt gehouden die “met de naam kermis wordt bestempeld”, aldus de burgemeester.

Op de jaarmarkt werden meer soorten producten aangeboden dan op de bestaande markten in Borne. Of deze jaarmarkt en kermis, zoals in veel gemeenten gebruikelijk was, werd gehouden ter ere van de jaarlijkse wijdingsdag van de parochiekerk in Borne, is niet bekend. Daarnaast was het ook een dag van amusement en vermaak. Vaak vonden er optredens plaats van bijvoorbeeld toneelspelers en zang- en muziekgroepen. Om de groeiende omvang van de jaarmarkt te beteugelen en het feit dat er gefeest en gedronken werd, stelde de gemeenteraad op 19 oktober 1880 ‘De Verordening van politie op de jaarmarkten en de kermis in Borne’ vast: 2 artikelen daaruit:

artikel 1: “niemand mag eene tent, draaimolen, kraam, tafel, wagen of iets dergelijks op de markt of kermis opslaan of neder te zetten, of eenige goederen ter verkoop uit te stallen, dan overeenkomstig de aanwijzing van burgemeester en wethouders. Hetzelfde is toepassing op hen die met paarden, koeyem, varkens, schapen enz. ter markt verschijnen. De toegangen tot gebouwen en erven ende stoepen moeten vrijblijven”.

Artikel 4: “Ter handhaving van de orde, rust en zedelijkheid en ter voorkoming van ongelukken, is een ieder die daartoe aanzegging is gedaan, wordt door of vanwege de burgemeester verpligt zijn ter markt gebrachte paarden, koeyen, varkens, goederen, spelen of toestellen enz. te verwijderen”

Weekmarkt

De eerste poging om een wekelijkse markt op te zetten dateert uit 1873. De organisatie was in handen van een marktcomité benoemd door het gemeentebestuur, bestaande uit de heren L.S. Spanjaard, W.J. Schoemaker en Jan Hulshoff Jz, In de Twentsche Courant van 9 juni 1873 richtte het comité zich tot de inwoners van Borne:

“Aan eene door zovele ingezetenen dezer gemeente reeds lang gevoelde behoefte, om zich op eene weekmarkt alhier de eerste en voornaamste levensbehoeften te kunnen verschaffen, zal thans worden voorzien.

Na bekomen vergunning van Heeren Gedeputeerde Staten dezer provincie om alhier elken Maandag eene markt te mogen houden, zijn ter bevordering dezer gewenschte instelling, door het Gemeente Bestuur de ondergetekenden als marktcommissie daarvoor benoemd die voor het daarvoor benoodigde zullen zorg dragen, zowel voor de aanwezigheid der noodige toestellen tot het meten en wegen der aangevoerde producten, als voor eene geschikte gelegenheid tot het uitstallen daarvan.

Behalve Granen, Aardappelen, Groenten, Boter en Stroo, kunnen ook kippen en andere Pluimgedierten alsmede Vleesch en Vet worden aangevoerd, in ’t kort alles wat, ’t zij direct of indirect, met den landbouw in betrekking staat.

Met het oog op dit alles vertrouwen wij, dat Landbouwers, Hoveniers enz, zowel uit deze als de naburige Gemeenten, zich zullen opgewekt gevoelen, om hunne landbouwvoortbrengselen hier ter markt te brengen en tot den bloei daarvan te willen bijdragen”.

Maar de bloei bleef uit. De timing was ook ongelukkig. De heersende landbouwcrisis in Europa drukte de koopkracht en de infrastructuur van Borne was nog beperkt. De bedoeling was om meer levendigheid en handel aan te trekken, maar het publiek bleef weg. Handelaren kozen voor Almelo of Hengelo, waar de verdiensten groter waren. Na enkele maanden verdween de markt weer geruisloos.

Nieuwe pogingen

In 1915 werd op initiatief van de Bornse Kamer van Koophandel en Fabrieken een nieuwe poging ondernomen, maar die bleek ook niet levensvatbaar, de kooplust verdween langzamerhand, en daarmee de markt. Dat had ongetwijfeld met de tijd te maken, de wereldwijde crisis tijdens de Eerste Wereldoorlog. Maar een warenmarkt in Borne zou en moest er komen en een vaste plaats in Twente krijgen.

Daarom werd in 1927 een nieuwe poging ondernomen. Op een door burgemeester Schaepman in de Keizerskroon belegde bijeenkomst met winkeliers, vakorganisaties en een inmiddels benoemde marktcommissie werd besloten om de weekmarkt nieuw leven in te blazen. Te houden ’s woensdags op het Marktplein (nu Dorsetplein) van negen tot één uur. Bij gebrek aan ruimte zou worden uitgeweken naar De Bleek. Het besluit ging vergezeld van een oproep aan zakenmensen en burgers om producten naar de markt te brengen. Aan Bornse huismoeders werd gevraagd geen geld meer uit te geven voor trein of bus om in naburige gemeenten ter markt te gaan.

De opening vond plaats op woensdag 7 september 1927. Ter muzikale omlijsting maakte de St. Stephanus harmonie de avond ervoor een rondgang door het dorp. Op een meegevoerd bord stond te lezen: “Bezoekt allen de markt; het is in uw eigenbelang!”

De Nieuwe Hengeloosche Courant berichtte over de opening: “Borne, 7 sept. Hedenmorgen werd in onze gemeente de eerste Marktdag gehouden, die zich kenmerkte door een flinken aanvoer van groenten, fruit enz. Ook diverse lappenkooplieden waren aanwezig. Het was er zeer druk, en de verkoopers hebben over ’t algemeen geen klagen gehad, zoodat dezer eerste Marktdag in alle opzichten als geslaagd kan worden beschouwd”

Maar de tijd had de traditie ingehaald. Veel inwoners deden hun inkopen inmiddels bij de winkelier of coöperaties en dat maakte de traditionele marktfunctie deels overbodig. Ook deze poging strandde voordat ze goed en wel begonnen was. De markt had geen bestaansrecht in ons dorp, of toch wel?

Markt 1955

De eerste poging na de Tweede Wereldoorlog om een duurzame weekmarkt van de grond te krijgen dateerde van 1947. Op 21 mei van dat jaar lag de kwestie opnieuw op de collegetafel, in casu de vraag “of het gemeentebelang zou zijn gebaat bij de instelling ener varken, groenten- en fruitmarkt”. Omdat de aan- en afvoer van goederen in die tijd nog niet verzekerd was, besloot men nog een jaar te wachten. Maar het duurde nog vijf jaar voordat, na intensief overleg met de gezamenlijke middenstandsorganisaties, arbeidersorganisaties en landbouworganisaties, de gemeenteraad op 22 december 1953 een marktverordening vaststelde voor waren en kleinvee.

Verordening

Het besluit voorzag in de opening van een z.g. wekelijkse vrijmarkt en een 14-daagse kleinveemarkt. De vrije markt werd gehouden elke woensdag van acht tot één uur in de Brinkstraat en/of Koppelsbrink. De volgende waren mochten op de markt worden verhandeld; land- en tuinbouwproducten, wild en ander gevogelte, manufacturen, kruidenierswaren en huishoudelijke artikelen. Het innemen van een standplaats werd voorlopig vrijgelaten, marktmeester H. Bijen hield toezicht. Marktgeld werd voorlopig niet geheven.

Bezwaar

Op 20 april 1954 wendde Gedeputeerde Staten van Overijssel, aan wie de verordening ter goedkeuring moest worden voorgelegd, zich tot het gemeentebestuur, naar aanleiding van ingebrachte bezwaren door de gemeenten Hengelo, Raalte en Haaksbergen. Het college was voornemens goedkeuring aan het besluit te onthouden. Met name de bedenkingen van Haaksbergen wogen zwaar bij GS; “wij merken op dat het te verwachten is dat door het instellen van markten op woensdag in uw gemeente, het bezoek van kooplieden aan de veertiendaagse markt op woensdag in Haaksbergen zal verminderen, waardoor aan die markt schade zal worden toegebracht”, Het gemeentebestuur werd in overweging gegeven om het besluit in te trekken en over te gaan tot instelling van een veertiendaagse markt op woensdagen dat in Haaksbergen geen markt werd gehouden.

Verweer

Het gemeentebestuur tekende met succes bezwaar aan tegen het besluit, gemotiveerd werd aangetoond dat beïnvloeding van de markten in Haaksbergen, Hengelo en Raalte vrijwel was uitgesloten. Gedeputeerde Staten onderschreef het verweer en keurde de marktverordening goed. Zo kon eindelijk, omlijst door muziek en feestelijkheden, de Bornse markt op 8 juni 1955 officieel door burgemeester Kaufmann worden geopend.

Kleinveemarkt

De kleinveemarkt werd om de veertien dagen gehouden in een gedeelte van de Brinkstraat, later aan de Oude Kerkstraat. De markt stond open voor aanvoer van schapen, lammeren, geiten, bokken, varkens en biggen. Ter aanmoediging werd van gemeentewege gedurende de eerste drie maanden een premie toegekend voor het grootste aantal aangevoerde biggen. Voor kooplieden die naar de markt kwamen, konden voor de stalling van de paarden desgewenst gebruik maken van de paardenstal van G.J. Rottink aan de Horststraat. De markt werd in 1963 afgeschaft, omdat animo en bezoek stelselmatig verminderde.

Standvastig

Zeventig jaar later vormt de warenmarkt van Borne nog altijd een belangrijk sociaal en economisch middelpunt. In een tijd van voortdurende digitale verandering blijft ze een plek van ontmoeting, vertrouwen en verbondenheid, sterker dan de tijd (HN)

Bij de foto’s van boven naar beneden: