De ‘geketende’ burgemeester

‘Een burgemeester is als een fiets, zonder ketting is hij niets’, een woordspeling doelend op zijn ambtsketen. We staan er nauwelijks bij stil, maar de ambtsketen hoort bij het burgemeesterschap. Alle burgemeesters in Nederland hebben een ambtsketen en zijn daar trots op. Het is het symbool van de gezagsdrager in de gemeente en de keten geeft ‘decorum’. Artikel 83 van de gemeentewet bepaalt dat de burgemeester de onderscheidingstekenen draagt, die door de Kroon zijn vastgesteld. Het onderscheidingsteken en wanneer het moet worden gedragen is vastgesteld bij een Koninklijk Besluit uit 1852.
 

Hij is meestal gemaakt van zilver, omvat het rijkswapen, gemeentewapen, schakels en andere symbolen. Draagt de burgemeester hem, dan is hij ‘ín functie’. Laatstelijk kreeg onze huidige burgervader Jan Pierik de Bornse keten, opgepoetst en vol symboliek, omgehangen na zijn installatie op 20 januari 2020.
 

Koninklijk Besluit

Het dragen van de ambtsketen als verplichting voor burgemeesters, is kort na invoering van de Gemeentewet in 1851 wettelijk ingevoerd op voordracht van de Minister van Binnenlandse Zaken, Johan Rudolph Thorbecke, onder koning Willem III. Na moeizame discussies over onder andere de keuze tussen sjerp en lint en zilver of verguldsel, werd bij Koninklijk Besluit van 16 november 1852 het onderscheidingsteken voor burgemeesters definitief vastgesteld en diende de ambtsketen er als volgt uit te zien:
 

“De onderscheidingsteekenen, door den burgemeester te dragen, bestaan in een zilveren penning, hebbende eene middellijn van veertig strepen en vertoonende aan de eene zijde het wapen des Rijks, aan de andere dat der gemeente, of, zoo de gemeente geen wapen heeft, den naam der gemeente; de penning hangende op de borst, hetzij aan eene zilveren keten, hetzij aan een oranje zijden lint; de keten of het lint op beide schouders aan den rok of het opperkleed vastgehecht”
 

Bij gebruik van het woord rok gaat het niet om vrouwelijke burgemeesters. Hier wordt een rokkostuum bedoeld zoals de burgemeesters in de tijd van Thorbecke droegen. Een jas van zwart laken, een zwarte broek met streep en een steek (hoofdbedekking). Het Koninklijk Besluit trad in werking op 1 januari 1853.
 

Uitvoering

In een brief aan Gedeputeerde staten van Overijssel die de uitvoering moest regelen, schreef Thorbecke; ‘Ik zou het hoogst wenschelijk achten, dat elke gemeente zich die teekenen, welke dan vervolgens haar eigendom zouden blijven, aanschafte’.
 

Met nadruk wees de minister erop dat dit onderscheidingsteken bedoeld was voor de burgemeester in functie en niet als persoon. Het gevaar was namelijk groot dat er gemeenten waren, vooral de kleine en armlastige, die hun toch al karig beloonde burgemeester zouden verplichten dit teken uit eigen zak aan te schaffen.
 

Daarop publiceerden Gedeputeerde Staten een besluit in het Provinciaal blad van Overijssel om de zaak bij de gemeentebesturen onder de aandacht te brengen. Gewezen werd op de bepaling in het KB dat als de burgemeester afwezig was, diens vervanger dan het onderscheidingsteken moest dragen. Daardoor was het temeer een gemeentelijke zaak.
 

Toen in de loop van 1853 alle gemeenten daadwerkelijk een keten moesten laten vervaardigen, bleek al snel dat verreweg de meeste gemeenten in zee wilden gaan met de Utrechtse stempelsnijder David van der Kellen, een bekende graveur en vervaardiger van munten en penningen.
 

Draagwijze

De ambtsketen is voorzien van een kleine draagketting, die onder de kraag wordt gedragen, de grote schakels van de keten rusten op de schouders. De ambtsketen hangt altijd recht en is altijd zichtbaar voor de aanwezigen. De ambtsketen wordt dus nooit onder een jas, das of ander kledingstuk gedragen. In de meeste gevallen hangt de zijde met het gemeentewapen voorop. Alleen wanneer de (loco)burgemeester namens de rijksoverheid handelt, wordt de zijde met het rijkswapen voorop gehangen. Dit laatste gebeurt in ieder geval altijd bij de uitreiking van een Koninklijke onderscheiding.
 

Moment

Met de ambtsketen wordt beoogd dat de burgervader zich kenbaar maakt aan het publiek. Hij, maar ook zijn waarnemer, is verplicht de ambtsketen te dragen tijdens de vergadering van de gemeenteraad en bij een ontvangst van de commissaris van de Koning, minister of de Koning. Ook moet de burgemeester de ketting dragen als hij of zij zich in het openbaar vertoont in geval van brand, bij oproer, bij samenscholing of andere stoornis der openbare orde.
 

De burgemeester mag de ambtsketen ook dragen als hij bij (externe) activiteiten kenbaar wil maken dat hij als burgemeester aanwezig is of een handeling verricht, bijvoorbeeld bij een opening of bij het overbrengen van felicitaties aan een diamanten bruidspaar.
 

Voorganger

Aan het burgemeestersambt was al eerder in Nederland een dergelijk onderscheidingsteken verbonden geweest, volgens artikel 90 van het ‘Reglement op het bestuur ten platten lande van 1825’. De bepalingen m.b.t. het dragen van een ambtsketen door plattelandsburgemeesters waren daarin als volgt:
 

“Burgemeester en assessoren zijn bevoegd, om in de uitoefening van hunne bediening een onderscheidend teeken van hunne waardigheid te dragen, hetwelk bestaan zal in eenen penning, waarop aan de eene zijde het wapen van het Rijk en aan de andere de naam van de gemeente gegrift is. De penning zal aan een breed oranje lint om den hals gedragen worden”
 

In het gemeentearchief zijn geen aanwijzingen gevonden voor de aanschaf en het gebruik van een dergelijke keten van ambtelijke waardigheid. Bekend is wel dat het een soort eenvoudige medaille was, gedragen met een oranje lint. Het dragen ervan was, in tegenstelling tot het Koninklijk Besluit van 1852, ook geen verplichting, maar een bevoegdheid.
 

Borne

Na invoering van meergenoemd KB kozen de meeste gemeenten al snel voor een eenvoudig zilveren keten met ovale schakels. Veelgemeenten vervingen die door schakels die de eigenheid van de gemeente meer tot uitdrukking brachten. Op 24 januari 1853 ontving het gemeentebestuur de via de commissaris van de Koning in Overijssel bestelde zilveren penning, gemaakt door de graveurs van der Kellen en Menger. De kosten bedroegen f 6,-- Voor het bijgeleverde doosje werd vijf cent in rekening gebracht. Als keten was gekozen voor variant 6 uit het modellenschema. De omkeerbare zilveren penning toonde aan de ene zijde het rijkswapen en aan de andere zijde het wapen van de gemeente. Maar omdat Borne in 1853 nog geen wapen had, werd volstaan met de naam van de gemeente.
 

Te betwijfelen valt of de ambtsketen in die tijd als een uiting van verantwoordelijkheid en gezag werd beschouwd. Uit de raadsnotulen valt op te maken dat bij de installatie van nieuwe burgermeesters in de 19e eeuw de ceremoniële overdracht van de ambtsketen geen rol speelde, het leek meer op een persoonlijk sieraad. Ook de officiële verlening van het gemeentewapen bij Koninklijk Besluit nr. 35 van 1 november 1898 en de toevoeging van een gouden kroon in 1957, waren geen aanleiding om de ambtsketen dienovereenkomstig aan te passen. Na 117 jaar drong het besef door dat het schamele kleinood niet meer als representatief voor Borne en zijn burgemeester kon worden beschouwd.
 

Nieuwe ambtsketen

Edelsmid Martin van Wezel uit Hengelo kreeg opdracht om een nieuwe ambtsketen te maken. Daarvoor had de gemeenteraad in zijn vergadering van 30 oktober 1969 een krediet van vierduizend gulden beschikbaar gesteld. Voorafgaand aan de nieuwjaarsreceptie op 2 januari 1970 kreeg burgemeester Bevers door raadsnestor Hulshoff de nieuwe penning omgehangen. Deze aanvaardde de keten in dankbaarheid en hoopte er inspiratie uit te putten om zich met nog meer energie voor het welzijn van Borne in te zetten.
 

De nieuwe penning hangt aan een keten bestaande uit twaalf schakels, die elk een stiepelteken weergeven, in Twente gebruikte houten geveltoptekens als beëindiging van de nok, fraaie decoratieve tekens met vaak een symbolische betekenis.
 

Schakels

De ambtsketen van de burgemeester is meer dan een sieraad, ze staat voor vertrouwen, gezag en verbondenheid. Jammer is het dat de schakels in de huidige keten niet meer vertellen over de eigenheid van onze gemeente en haar bewoners. Door enkele schakels in de keten te vervangen door symbolen die duiden op de rijke historie van Borne, zou van de ambtsketen een kenteken maken dat onze dorpen meer vertegenwoordigt én verbindt. (HN)
 

Bronnen: Gemeentearchief Borne; Ambtsketens van burgemeesters in Nederland, St. Gemeentelijk Cultuurfonds; Foto’s; beeldbank gemeentearchief Borne; ‘Borne Boeit’.