Identiteit in kleur

Met de opening van de tentoonstelling ‘Identiteit in kleur’ vind je tien maanden lang ‘een beetje West-Afrika in Borne’. In museum Bussemakerhuis hangen kleurrijke waxprints aan het plafond van de eeuwenoude gang van het voormalige linnenhandelshuis. Wie binnenstapt en een blik in de kamers werpt, maakt een reis langs textiel dat veel te vertellen heeft. Hier ontvouwt zich de textielgeschiedenis waarin Twente een rol speelde bij de productie van stoffen voor verre continenten. Een unieke tentoonstelling in de regio.
 

Stoffen die spreken

“We geven hier een inkijkje in de kleurrijke wereld van stoffen voor de West-Afrikaanse vrouw. Stoffen die door hun symbolen communiceren,” legt conservator Wilma Witteman uit. Samen met een team van acht mensen stelde zij de tentoonstelling samen, met ondersteuning van Vlisco en kunsthistorica Helen Eland, op.

Dat een museum in Borne aandacht besteedt aan Afrikaanse stoffen en mode, is minder toevallig dan het lijkt. De oorsprong ligt in de regionale textielgeschiedenis. Veel mensen herinneren zich het bedrijf Texoprint uit Boekelo nog, dat in 1964 ontstond uit een samenwerking tussen onder meer Ankersmit in Deventer, Stoomweverij Nijverheid (Van Heek) en P.F. van Vlissingen & Co. Aanvankelijk richtte dit bedrijf zich op de Indonesische markt met batikstoffen. Een sleutelrol in dit verhaal is weggelegd voor het Nederlandse textielbedrijf Vlisco uit Helmond, waar de productie van waxprints uiteindelijk werd geconcentreerd. Sinds de jaren zestig richt Vlisco zich nadrukkelijk op de West-Afrikaanse markt. Het bedrijf verwierf internationale bekendheid met bedrukte stoffen die voortbouwen op de Indonesische batiktraditie.
 

De ontwerpen, rijk aan symboliek en verhalen, vonden in de loop der tijd vooral hun weg naar Afrika. Daar groeiden de herkenbare waxprints uit tot een belangrijk onderdeel van de cultuur. In West- en Centraal-Afrika kregen de stoffen nieuwe betekenissen en namen, en werden ze een visuele taal waarmee identiteit, status en persoonlijke verhalen worden uitgedrukt.

Weetjes en symboliek

Wat een vrouw draagt, vertelt in West-Afrika vaak precies wie zij is, wat zij doet en wat zij belangrijk vindt. Met de tentoonstelling ‘Identiteit in kleur’ laat museum Bussemakerhuis zien hoe ogenschijnlijk decoratieve stoffen uitgroeiden tot een krachtige modecode met internationale uitstraling. Afrikaanse consumenten hebben daarbij een grote invloed gehad op de dessins en kleurstellingen. Kleuren werden intenser en opvallender. “De vrouwen gaven duidelijk aan welke symbolen ze in hun kleding wilden. Je kunt spreken van non-verbale communicatie,” zegt Witteman. De levendige patronen en karakteristieke uitstraling groeiden zo uit tot een visuele taal van status, smaak en persoonlijkheid.
 

Ontwerpers speelden daarop in met motieven als kippen, eieren en hanen, die verwijzen naar het gezinsleven. Andere afbeeldingen, zoals vogels in een kooi of juist in vrijheid, kunnen duiden op relaties of ontrouw. Ook letters op stoffen hebben betekenis en laten zien dat iemand geletterd is. Naast deze herkenbare symboliek zijn er ook abstracte patronen te zien die doen denken aan de art-decoperiode.

In de eerste kamer rechts bij de ingang wordt de ontwikkeling van batik naar waxprints inzichtelijk gemaakt. Foto’s, filmbeelden, houten stempels, stoffen en kleding laten het productieproces zien. Het geheel vormt een kleurrijk en levendig overzicht.
 

Exclusieve stoffen en mode

De stoffen van Vlisco zijn in de loop der jaren steeds exclusiever geworden. Bekende modeontwerpers zoals Victor & Rolf gebruiken limited editions voor haute couture. Vlisco leidt ook Afrikaanse ontwerpers op, die zich richten op het hogere segment van de West-Afrikaanse markt. In landen als Benin, Togo, Ivoorkust en Ghana is veel vraag naar deze stoffen.
 

Witteman benadrukt dat zij met de tentoonstelling ook een ander beeld wil laten zien: “Ik wil laten zien dat Afrikaanse vrouwen sterk en ondernemend zijn. Veel mensen hebben nog een verouderd beeld. Maar vrouwen zijn ook actief in de handel. Succesvolle vrouwelijke handelaren met de bijnaam Mama Benz- een verwijzing naar het automerk- bouwden hun welvaart op met de verkoop van waxprints en openden conceptstores. Als ik dat ouderwetse beeld een beetje kan veranderen, is de tentoonstelling voor mij geslaagd. Een museum moet je ook anders laten kijken”, voegt Witteman toe.
 

Hoe tonen wij onze identiteit?

In een van de zalen worden modeshows getoond op een groot scherm. Het zijn ontwerpen van Afrikaanse couturiers. Daarnaast staat een japon van stof die werd gemaakt voor de kroning van koning Willem-Alexander en koningin Máxima. Loop je door de gang en andere kamers word je telkens verrast door de grote variatie aan dessins, kleuren, stoffen en betekenissen. De kleurrijke stoffen en outfits nodigen je uit tot reflectie: hoe tonen wij eigenlijk onze identiteit?
 

Randprogramma en verdieping

Naast de tentoonstelling is er een uitgebreid randprogramma, met lezingen, rondleidingen, workshops en evenementen. De informatiepanelen bieden heldere uitleg over stoffen, tradities en rituelen en vormen een waardevolle aanvulling.
 

De tentoonstelling richt zich nadrukkelijk op de culturele en modische betekenis van waxprints. Aan de hand van een zorgvuldig samengestelde selectie stoffen wordt zichtbaar hoe patronen, kleurgebruik en materiaal samen een krachtige visuele identiteit vormen. Het Bussemakerhuis slaagt er opnieuw in een boeiende tentoonstelling neer te zetten die ook buiten de regio bezoekers zal trekken. Ook andere culturele organisaties, zoals de Bornse Kunstkring, de Bornse Synagoge en Kunst in het Koetshuis, sluiten aan bij het thema.

De expositie is van 9 mei 2026 tot en met 21 maart 2027 te zien in Museum Bussemakerhuis. (YD)

Opening tentoonstelling 'Identiteit in kleur'